Πῶς τὸ Powerpoint σκοτώνει τὴν κριτικὴ σκέψη

Οἱ βαριεστημένοι φοιτητές εἶναι τὸ λιγότερο· αὐτὸ ποὺ μᾶς κάνει ἀνόητους καὶ ἀνεύθυνους εἶναι ἡ μετατροπὴ τῆς πληροφορίας σὲ ἐπιγραμματικὲς φράσεις (bullets)

Τοῦ Andrew Smith, ἀπὸ τὸν Guardian, μετάφραση Α. Δεληγιάννη

ppt1Ἐνθυμοῦμαι ἀκόμα τὴν καλύτερη διάλεξη ποὺ παρηκολούθησα στὴ ζωή μου. Ἦταν στὸ πρῶτο μου ἔτος στὸ πανεπιστήμιο, στὰ πλαίσια μιᾶς σειρᾶς διαλέξεων ποὺ προσέφεραν ἀπὸ κοινοῦ τὰ τμήματα ἀγγλικῶν καὶ φιλοσοφίας. Δοθέντος ὅτι τὸ θέμα ἦταν “Τὸ εἶναι καὶ τὸ μηδὲν” τοῦ Σάρτρ, θὰ ἔπρεπε ἐκεῖνο τὸ βράδυ νὰ ἦταν τὸ ἀνιαρότερο τοῦ κόσμου. Καὶ ὅμως δὲν ἦταν. Ὁ ὁμιλητής, ὁ Τόμας Μπώλντγουϊν, εἶχε ἕνα φαινομενικὰ ἁπλὸ ὕφος: μὲ τὸ πρόσωπο στραμμένο πρὸς ἐμᾶς ἔγραφε μιὰ πρόταση στὸν πίνακα καὶ τὴν ἀτένιζε μιὰ στιγμή σὰ μέντιουμ ποὺ κάνει νόημα σὲ πνεῦμα. Μετὰ γύριζε, χαμογελοῦσε κι ἄρχιζε νὰ ἐξηγεῖ.

Ὁ Μπώλντιγουϊν βημάτιζε στὸ δωμάτιο, ἀλλὰ ἀργά. Μερικὲς φορὲς σταματοῦσε ἐντελῶς, φαινόταν χαμένος, μιὰ στιγμὴ στὴν ὁποίαν ἔμοιαζε νὰ διακυβεύεται ὁλόκληρη ἡ λογικὴ τοῦ κόσμου, πρὶν αὐτὸς καταφέρει νὰ ξαναβρεῖ τὸν εἱρμό του πρὸς μιὰ δεύτερη καταπληκτικὴ πρόταση. Μερικὲς φορὲς στεκόταν μὲ τὸ χέρι στὸ μέτωπο γιὰ τόσην πολλὴν ὥρα ποὺ νομίζαμε ὅτι πρέπει νὰ καλέσομε γιατρό. Ἦταν τόσο ἀπορροφημένος, τόσο παρών, ποὺ σχεδὸν αἰσθανόσουν τὴν κίνηση τοῦ μυαλοῦ του – καὶ μέσῳ αὐτῆς – τοῦ δικοῦ σου. Ἀμφιβάλλω ἂν ἔχουν ποτὲ ἐκφωνηθεῖ λιγότερες λέξεις σὲ μιὰν ὡριαία πραγματεία, καὶ παρ’ ὅλ’ αὐτὰ ἐμεῖς πηγαίναμε κατόπιν στὸ μπάρ γεμᾶτοι ἐνθουσιασμό. Μέχρι σήμερα, ὅταν ἔχω τὶς μαῦρες μου, ἀναπολῶ τὴν ἐξήγηση τοῦ Μπώλντγουϊν γιὰ τὴν λογικὴ μετάπτωση ἀπὸ τὴν ἀγωνία στὴν ναυτία καὶ πάντα αἰσθάνομαι καλύτερα.

Ἡ διάλεξη τοῦ Μπώλντγουϊν μοῦ ἦρθε προσφάτως στὸ μυαλό ὅταν ἄκουσα στὸ Radio 4 μιὰ συζήτηση γιὰ τὸ ἐπίπεδο τῶν παραδόσεων στὰ βρετανικὰ πανεπιστήμια. Ἔχω δυὸ παιδιά στὸ πανεπιστήμιο. Καὶ τὰ δυὸ ἔχουν βρεῖ τὶς παραδόσεις ἀπογοητευτικές, κι ἔτσι ὁ ἰσχυρισμὸς τοῦ ὑπουργοῦ παιδείας Τζό Τζόνσον ὅτι ἡ ποιότητα σ’ αὐτὸν τὸν τομέα “ποικίλει ἐξαιρετικά” δὲν μὲ ἐξέπληξε. Ἐπί πλέον, μιλῶντας κατὰ καιροὺς σὲ ἡμερίδες, εἶχα τὴν ἴδια ἐμπειρία: τῆς μέχρι δακρύων πλήξεως γιὰ θέματα ποὺ κανονικὰ θὰ ἔπρεπε νὰ εἶχα ἀπολαύσει.  Ἔτσι ὅταν ἡ κόρη μου μοῦ ἀνέφερε μιὰν ἐξαίρεση στὸν κανόνα αὐτόν, ἤξερα ποιὰ θὰ ἦταν ἡ πρώτη μου ἐρώτηση.

“Χρησιμοποίησε ὁ καθηγητὴς PowerPoint;”

“Μμ. Ὄχι, ἁπλῶς μίλησε”, ἀπήντησε.

Τὸ PowerPoint εἶναι τόσο πανταχοῦ παρόν, ὥστε ἡ κόρη μου δὲν συνέδεσε τὰ δύο. Ἀλλὰ οἱ διαλέξεις ποὺ παρηκολούθησα μοῦ εἶχαν δημιουργήσει τὴν βεβαιότητα ὅτι τὸ ἐξαιρετικὰ ἐπιτυχὲς αὐτὸ πρόγραμμα παρουσιάσεων τῆς Microsoft δὲν εἶναι ἁπλῶς βλαβερό, ἀλλὰ καταστρεπτικὸ γιὰ τὴν βαθειὰ σκέψη, σχεδὸν ἐπιστημονικῶς σχεδιασμένο γιὰ νὰ ἀποκοιμίσει καὶ τὸ πιὸ ζωντανὸ μυαλό. Ὅσο περισσότερο ἀναζητοῦσα τὶς αἰτίες γι’ αὐτό, τόσο περισσότερο ἄρχιζα νὰ βλέπω παντοῦ τὴν ὑπνωτική του ἀντανάκλαση.

Ἂς ἐπικεντρωθοῦμε γιὰ λίγο στὴν διδασκαλία. Οἱ ὀπαδοί τοῦ PP ἰσχυρίζονται ὅτι δίνει αὐτοπεποίθηση σὲ ἀνασφαλεῖς ὁμιλητές καὶ ἐπιβάλλει στοὺς πάντες νὰ παρουσιάζουν τὴν πληροφορία ὀργανωμένα. Σὲ κάποιο βαθμὸ ἰσχύουν καὶ τὰ δύο. Ἀλλὰ τὸ τίμημα εἶναι ὅτι ὁ ὁμιλητὴς κυριαρχεῖ στὸ ἀκροατήριο ἀπολύτως.  Ἐνῶ στὸν μαυροπίνακα ἡ ἀπόσταση μεταξὺ τῶν ἐπιγραμμάτων (bullets) βράζει ἀπὸ ἐναλλακτικὲς πιθανότητες, ὁ ἀντίστοιχος χῶρος στὴν ὀθόνη τοῦ PP εἶναι νεκρός.  Οἱ ἐπιγραμματικὲς προτάσεις (bullet points) ἐπιβάλλουν μιὰν ἄκαμπτη ἱεραρχική, ὄχι ἀπαραιτήτως κερδισμένη, αὐθεντία. Ἢ τὴν δέχεσαι ὁλοκληρωτικῶς ἢ δὲν τὴν δέχεσαι καθόλου. Καὶ μέχρι νὰ ἐντοπίσεις κάποιο λογικὸ σφάλμα, ἡ εἰκόνα ἔχει ἀντικατασταθεῖ ἀπὸ μιὰν ἄλλη, καθὼς ὁ ὁμιλητὴς συνεχίζει ἀπτόητος, σίγουρος ὅτι μιὰ ἄλλη εἰκόνα τὸν περιμένει στὴν πορεία. Μὲ τοὺς πάντες νὰ ἐπικεντρώνονται στὶς ὀθόνες, οὐδεὶς – λιγότερο ἀπ’ ὅλους ὁ ὁμιλητής – ἐσωτερικεύει τὸ ἐπιχείρημα γιὰ νὰ δοκιμάσει τὴν ἰσχύ του.

Κάποιοι βαριεστημένοι φοιτητές. Καὶ λοιπόν; Πόσο σοβαρὸ εἶν’ αὐτό; Ἂν τὸ πρόβλημα τελείωνε ἐδῶ, ἡ ἀπάντηση θὰ ἦταν “ὄχι πολύ”. Ἀλλὰ δὲν τελειώνει ἐδῶ – καὶ ἡ ἐξήγηση βρίσκεται στὴν προέλευση τοῦ PowerPoint.

Ἰδοὺ ἡ ἱστορία τῆς γεννήσεώς του: ἀπὸ τὰ τέλη τῆς δεκαετίας τοῦ ’50 οἱ ἑταιρεῖες ἄρχισαν νὰ συνειδητοποιοῦν ὅτι ἀντὶ νὰ μπαίνουν στὸν κόπο νὰ ἀναπτύσσουν νέα προϊόντα ποὺ ἤλπιζαν ὅτι θὰ ἀνταπεκρίνοντο σὲ κάποιαν ἀνάγκη, θὰ μποροῦσαν ἀντ’ αὐτοῦ νὰ χρησιμοποιήσουν τὸ μάρκετινγκ γιὰ νὰ δημιουργήσουν πρῶτα τὴν αἴσθηση τῆς ἀνάγκης καὶ κατόπιν νὰ ἀναπτύξουν τὰ προϊόντα πού θὰ τὴν ἱκανοποιοῦσαν (μιὰ μετάπτωση ἰδιοφυῶς παρουσιασμένη ἀπὸ τὴν τηλεοπτικὴ σειρὰ Mad Men). Γιὰ νὰ τὸ ἐπιτύχουν, ἔπρεπε διαφορετικὰ τμήματα μιᾶς ἑταιρείας νὰ συνομιλοῦν μεταξύ τους καὶ νὰ “πωλοῦν” ἰδέες ἐσωτερικὰ μέσα στὴν ἑταιρεία. Ἔτσι ἐνῶ συσκέψεις ἐγίνοντο πάντοτε, τώρα οἱ συσκέψεις ἀφοροῦσαν συχνὰ… ἄλλες συσκέψεις καὶ ἰδού! Ὁ σύγχρονος κόσμος εἶχε γεννηθεῖ.

Πρόδρομος τοῦ PowerPoint ὑπῆρξε ὁ προτζέκτορας, καὶ γι’ αὐτό, ἀκόμα καὶ σήμερα, οἱ ὀθόνες τοῦ PP ἀποκαλοῦνται “σλάϊτς”. Αὐτὸ καθ’ αὐτὸ τὸ πρόγραμμα ὀφείλει τὰ μέγιστα στὸν Γουΐτφηλντ Ντίφφυ, μιὰ ἀπὸ τὶς μορφὲς τῆς online κρυπτογραφίας, ἀλλὰ γρήγορα τὸ ἅρπαξε ἡ Μάϊκροσοφτ. Ὁ τρόπος μὲ τὸν ὁποῖον προγραμματίστηκε καὶ προωθήθηκε σχετίζεται ἀπόλυτα μὲ τὸ γνωστικό του ὑφος: ἀμείλικτα γραμμικό, ἐνθαρρῦνον σύντομους, καταφατικούς ἰσχυρισμούς σὲ τεχνικὴ γλῶσσα – ἐπιχειρήματα ἀπόλυτα, χωρὶς τὴν βάσανο τοῦ γκρίζου.

Ἀλλὰ μήπως, ὅπως παρετήρησε τὸ Harvard Business Review, ἀντιλαμβανόμεθα ἐν τέλει ὅτι “ὁ ἐπιγραμματικὸς λόγος (τὰ bullets) ἀφήνει σημαντικὲς συσχετίσεις ἀδιευκρίνιστες”; Ὄχι, διότι χάρις στὴν σχετικὰ μικρὴ διακριτικὴ ἱκανότητα τῶν περισσοτέρων προτζέκτορ, τὰ γράμματα πρέπει νὰ εἶναι μεγάλα, οἱ λέξεις λίγες, καὶ ἄρα, οἱ διαφάνειες πολλές. Ἐνώπιον μιᾶς τέτοιας παρέλασης, παραιτούμεθα, διότι δὲν μᾶς ζητεῖται τίποτε. Ὅπως σημειώνει ὁ πανεπιστημιακὸς εἰδικός στὶς ὀπτικὲς παρουσιάσεις Ἔντουαρντ Τάφτ τὸ PP διευκολύνει ἐνεργῶς τὴν δημιουργία “ἐλαφρῶν” παρουσιάσεωνΜὲ τὸ PowerPoint τὰ πάντα τείνουν νὰ μοιάζουν περισσότερο μὲ σλόγκαν παρὰ μὲ συζήτηση: ἡ πληροφορία γίνεται σειρὰ σκηνῶν ὅπως στὸν κινηματογράφο – ἀλλὰ ἡ παρουσίαση δὲν εἶναι ταινία καὶ ὁ παρουσιαστής σπανίως εἶναι ὁ Μπράντ Πίττ. Ἄρα, δὲν εἶναι περίεργο τὸ ὅτι βαριόμαστε.

Καὶ μάλιστα ἡ ἀνία εἶναι τὸ λιγότερο. Εἶναι ἐνδεικτικὸ ὅτι οἱ διασημότερες δύο παρουσιάσεις PowerPoint εἶναι (α) αὐτὴ ποὺ παρουσιάστηκε ἀπὸ μηχανικοὺς στοὺς διευθυντὲς τῆς NASA καὶ ἐξηγοῦσε μὲ ἀδιαμφισβήτητη λογικὴ γιατὶ τὰ φθαρμένα κεραμικὰ τοῦ Κολούμπια δὲν ἦταν κάτι τὸ ἀνησυχητικό καὶ (β) τὸ ἐξ ἴσου συγκεχυμένο λογύδριο τοῦ Κόλιν Πάουελ γιὰ πόλεμο μὲ τὸ Ἰράκ. Βεβαίως τὸ νὰ ἀποδίδει κανεὶς εὐθύνες γιὰ τὸ Ἰράκ στὸ PowerPoint εἶναι σὰν νὰ ἀποδίδει εὐθύνες στὸν Δαρβίνο γιὰ τὴν ὕπαρξη τοῦ Ντόναλντ Τράμπ, ἀλλὰ τὸ πρόγραμμα κατέστησε δυσκολότερη τὴν ἀμφισβήτηση τῆς ὑποθέσεως. Δὲν εἶναι τυχαῖο ὅτι ὁ ἀμερικανὸς Στρατηγὸς ΜακΜάστερ, μεταγενεστέρως συνέκρινε τὴν διάδοση τῶν παρουσιάσεων PP στὶς ἔνοπλες δυνάμεις μὲ μιὰν “ἐσωτερικὴ ἀπειλή”, λέγοντας: “Εἶναι ἐπικίνδυνες, διότι μποροῦν νὰ δημιουργήσουν τὴν αὐταπάτη τῆς κατανόησης καὶ τὴν αὐταπάτη τοῦ ἐλέγχου. Μερικὰ προβλήματα δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ περιγραφοῦν μὲ bullets”.

Ἀκόμα χειρότερη τὸν 21ο αἰῶνα εἶναι ἴσως ἡ κατηγορία ποὺ ἀπευθύνει ὁ γάλλος συγγραφέας Φράνκ Φρομμέρ στὸ βιβλίο του “Πῶς τὸ PowerPoint σᾶς κάνει ἠλίθιους”.  Ἐπειδή, λέει, τὸ PP μπορεῖ μόνο νὰ παρουσιάζει προτάσεις καὶ ἐπιχειρήματα ὡς ἐξισώσεις, αὐτὰ ἐμφανίζονται σὰν νὰ μὴν ἔχουν “ἰδιοκτήτη”· κανεὶς δὲν χρειάζεται νὰ αἰσθανθεῖ ὑπεύθυνος γι’ αὐτά. Στὸν κόσμο ποὺ γεννήθηκε ἀπὸ τὴν τραπεζικὴ κρίση, ξέρουμε καλὰ καὶ πόσο ἑλκυστικὸ καὶ πόσο ἐπικίνδυνο εἶν’ αὐτό. Μερικοὶ εὐφυεῖς ἐπὶ κεφαλῆς ἐπιχειρήσεων ἀκολουθοῦν πλέον τὸ παράδειγμα τοῦ Στήβ Τζόμπς καὶ τὴν συμβουλὴ τοῦ Τάφτ περιορίζοντας τὴν χρήση τοῦ PP σὲ εἰκόνες.

Μιλοῦσα σὲ ἕναν πρώην συνάδελφο, τώρα καθηγητὴ δημοσιογραφίας: ἕναν ἐξαιρετικὰ εὔστροφο ἄνθρωπο, ὑπέρμαχο τῆς τεχνολογίας, ποὺ ἔχει συλλογισθεῖ πολὺ πάνω σ’ αὐτὸ τὸ θέμα. Ὑπενθυμίζει ὅτι μιὰ διάλεξη εἶναι ἕνα εἶδος παράστασης καὶ πρέπει ἔτσι νὰ ἀντιμετωπίζεται. Θεωρεῖ ὅτι ἡ πίεση στὰ πανεπιστήμια νὰ ἀποκομίζουν κέρδη – δηλ., νὰ συμπεριφέρονται ὡς ἐπιχειρήσεις – μετατόπισε τὴν ἰσορροπία ἀπὸ τὴν μετάδοση γνώσεως στὴν ἔρευνα.

Ὁ φίλος μου μοῦ εἶπε ἀκόμα ὅτι ὅταν ἔπαψε νὰ χρησιμοποιεῖ PowerPoint στὶς παραδόσεις του, οἱ φοιτητὲς τοῦ ζήτησαν νὰ τὸ ἐπαναφέρει, διότι χωρὶς αὐτὸ θὰ ἔπρεπε μόνοι τους νὰ ὀργανώσουν τὶς σημειώσεις τους. Μοῦ φαίνεται ὅτι σ’ αὐτὸν τὸν αἰῶνα ὁ μεγαλύτερος ἐχθρὸς μας δὲν θὰ εἶναι οὔτε τὰ τηλεχειριζόμενα ἀεροπλάνα οὔτε τὸ Isis οὔτε ἀκόμα καὶ ἡ κλιματικὴ ἀλλαγή: θὰ εἶναι ἡ εὐκολία.

Advertisements

2 thoughts on “Πῶς τὸ Powerpoint σκοτώνει τὴν κριτικὴ σκέψη

  1. Γεια σου καλή μου φίλη. Δεν το είχα σκεφτεί έτσι, ότι δηλαδήτο ΡΡ σκοτώνει την κριτική σκέψη. Αντίθετα, μου φαίνεται ότι διευκολύνει από τη μια πλευρά τον ομιλητή στην παρουσίαση του θέματός του, και άρα της σκέψης του, με μια λογική ιεράρχηση των πληροφοριών / μηνυμάτων που θέλει να διαδόσει/ μεταδόσει. Η σύνοψη (μέσω επικεφαλίδων) δεν νομίζω ότι είναι κακό πράγμα στο πλαίσιο μιας παρουσίασης, όπου ο ακροατής, από την άλλη πλευρά, σε διαφορετική περίπτωση δεν θα προλάβαινε να συγκρατήσει όλες τις πληροφορίες του ομιλητή, ενώ έτσι μπορεί να κρατήσει κάποιες σημειώσεις και να εμβαθύνει στη συνέχεια την όποια αναζήτησή του και, άρα, την κριτική του σκέψη.

    • Ὁ ἀρθρογράφος ἀναφέρεται στὴν κατάχρηση ἑνὸς κατ’ ἀρχὴν χρησίμου ἐργαλείου. Αὐτὸ ποὺ σκοτώνει τὴν κριτικὴ σκέψη εἶναι ἡ καταιγιστικὴ ἀνάγνωση ἐπιγραμματικῶν φράσεων (ἐνίοτε καὶ ὁλοκλήρων παραγράφων) ἀπὸ τὸν ὁμιλητή καὶ ἡ ΑΝΑΓΚΑΣΤΙΚΑ ΠΑΘΗΤΙΚΗ (διότι δὲν ὑπάρχει χρόνος γιὰ τίποτε ἄλλο!) ἀκρόαση / ἀνάγνωσή(;) τους ἀπὸ τὸν ἀκροατή. Αὐτὸ μπορεῖ νὰ εἶναι ἐπιθυμητὸ ἂν θέλει κανεὶς νὰ πείσει τὸν προϊστάμενό του ὅτι τὰ κατάφερε στὶς πωλήσεις, ἀλλὰ εἶναι καταστροφικὸ ἂν προσπαθήσει νὰ διδάξει Πλάτωνα μὲ bullets…

Ἀπαντῆστε

Συμπληρῶστε κατωτέρω τὰ στοιχεῖα σας ἢ πατῆστε σὲ ἕνα εἰκονίδιο γιὰ νὰ συνδεθῆτε.

Λογότυπος τοῦ WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιῶντας τὸν λογαριασμό σας στὸ WordPress.com. Ἀποσυνδεθῆτε / Ἀλλαγή )

Εἰκόνα Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιῶντας τὸν λογαριασμό σας στὸ Twitter. Ἀποσυνδεθῆτε / Ἀλλαγή )

Φωτογραφία στὸ Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιῶντας τὸν λογαριασμό σας στὸ Facebook. Ἀποσυνδεθῆτε / Ἀλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιῶντας τὸν λογαριασμό σας στὸ Google+. Ἀποσυνδεθῆτε / Ἀλλαγή )

Σύνδεση μὲ τὸ %s σὲ ἐξέλιξη...